در آن ذات ايجاد كرده باشد همانند علم مهندس به نقشه ساختمان قبل از ساختن آن و سپس بناء آن بر اساس آن نقشه و همه اين لوازم باطل‌اند كما سيأتى پس علم به ساير ذوات هم باطل است . جواب ما : مقدّمه : از جمله مواردى كه خواجهء طوسى صريحا با ابن سينا مخالفت نموده و سخن حكيم جوان و مقتول يعنى شيخ شهاب الدين سهروردى زنجانى را پذيرفته همين مسأله علم خدا است و آن اينكه : ابن سينا مىگويد : صور همهء اشياء عالم در ازل در نزد خدا حاضر است و علم حق عبارتست از حضور همان صورتها در ذات عالم ولى خواجهء طوسى مىفرمايد : علم مستدعى يك صورى مغاير با خود معلومات در نزد خداوند نيست چون علم عبارتست از همان حصول المعلوم عند موجود مجرّد چون كل عاقل مجرّد و لا ريب در اينكه همهء اشياء خارجيه در همهء عوالم عند اللّه حاصلند و حاضرند و علم او به اشياء از نوع علم حضورى ذاتى است و جهان محضر خدا است و همين وجودات خارجيه اشياء علم خداوند است زيرا كه خداوند مؤثر و علت اشياء است و همهء اشياء معلول او هستند و حقيقت و وجود خارجى معلول عند العلة حاضر است نه صورتى از آن ، و بقول شيخ اشراق صفحات الاعيان عند اللّه كصفحات الاذهان عندنا . سپس مىفرمايد : حصول اثر براى مؤثر اشد است از حصول مقبول براى قابل ، توضيح آنست كه ما انسانها به اشياء خارجيه علم داريم آن هم به نحو علم حصولى يعنى صورتى در ذهن ما آمده و ذهن ما قابل است و آن صور مقبولند و بواسطه ارتباط اين صورت ذهنيه به ما آن خارج را درك مىكنيم آنگاه ارتباط معلول به علت كه حقيقت ارتباط همان است بطريق اولى سبب علم خواهد بود آنگاه در مورد خود ما اگر چه علم ما به موجودات خارجيه به علم